Formy i legalność udostępniania danych osobowych pacjentów – zasady ogólne

Zgodnie z art. 10 § 1 Konwencji Rady Europy o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny, każdy ma prawo do poszanowania jego życia prywatnego w odniesieniu do informacji o stanie jego zdrowia[1]. Polski prawodawca czyniąc zadość ww. postanowieniu Konwencji w sprawie praw człowieka i biomedycynie uznał, iż każda forma przetwarzania danych, w tym ich udostępnianie, może mieć miejsce tylko na podstawie jednej z przesłanek wskazanych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych[2].

Ustawodawca w art. 23 ust. 1 pkt 4 Uodo przewiduje możliwość przetwarzania danych, w tym ich udostępniania, gdy jest to niezbędne dla wykonania określonych prawem zadań realizowanych dla dobra publicznego. Oznacza to, iż w sytuacji, gdy brak jest przepisów prawa wprost upoważniających do przetwarzania danych, dane te mogą być przetwarzane bez zgody osób, których dotyczą, jeśli jest to konieczne dla wykonywania określonych przez prawo zadań realizowanych dla dobra publicznego. Przepis ten stanowi podstawę prawną przetwarzania danych osobowych przez podmioty działające w interesie publicznym, jeśli zaprzestanie przetwarzania tych danych uniemożliwiałoby lub znacznie utrudniałoby wykonanie zadań zleconych przez prawo. W myśl powoływanego przepisu, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych w jednej ze swoich opinii uznał, iż dopuszczalne jest udostępnienie z ewidencji ludności danych kobiet w określonym wieku w zakresie dotyczącym imienia i nazwiska, adresu, numeru PESEL zakładom opieki zdrowotnej w celu wysłania zaproszeń na badania przesiewowe wczesnego wykrywania raka piersi i raka szyjki macicy zlecone przez Ministerstwo Zdrowia[3].

W sytuacji, gdy podmiot przetwarzający dane nie legitymuje się żadną z przesłanek spośród wskazanych w art. 23 ust. 1 pkt 2 – 5 oraz art. 27 ust. 2 pkt 2 – 10, jedyną podstawą upoważniającą do wykonywania jakichkolwiek operacji na danych osobowych „zwykłych” jest, zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 1 Uodo, zgoda osoby, której dane dotyczą, przy czym w przypadku danych „wrażliwych”, ustawodawca w art. 27 ust. 2 pkt 1 Uodo wymaga, aby przedmiotowa zgoda została wyrażona na piśmie.

Zgodnie z art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego[4], osoby wykonujące czynności wynikające z tej ustawy są obowiązane do zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym powezmą wiadomość w związku z wykonywaniem tych czynności. Z powyższego wynika, że obowiązek zachowania tajemnicy obejmuje także wszelkie dane osobowe, w tym dane o stanie zdrowia. Od tak określonego obowiązku zachowania tajemnicy, powołana ustawa, w art. 50 ust. 2, wprowadza wyjątki. I tak, nie ma obowiązku zachowania tajemnicy w stosunku do lekarza sprawującego opiekę nad osobą z zaburzeniami psychicznymi, właściwych organów administracji rządowej lub samorządowej co do okoliczności, których ujawnienie jest niezbędne do wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej, osób współuczestniczących w wykonywaniu czynności w ramach pomocy społecznej, w zakresie, w jakim to jest niezbędne, a także służb ochrony państwa i ich upoważnionych pisemnie funkcjonariuszy lub żołnierzy w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych. Z powyższego wynika, że ww. podmioty mają prawo dostępu do informacji o stanie zdrowia psychicznego objętych, co do zasady, tajemnicą.

Podobnie, zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty[5], lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji dotyczących pacjenta uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Również ta ustawa określa przypadki, w których tajemnica nie obowiązuje, stanowiąc w art. 40 ust. 2, że przepisu o obowiązku zachowania tajemnicy przez lekarza nie stosuje się, gdy tak stanowią ustawy, badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych, na podstawie odrębnych ustaw, organów i instytucji. Wówczas lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje, gdy zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób, pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta skutkach jej ujawnienia, zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń, jest to niezbędne do praktycznej nauki zawodów medycznych albo jest to niezbędne dla celów naukowych. We wszystkich wymienionych powyżej przypadkach ujawnienie tajemnicy może nastąpić wyłącznie w niezbędnym zakresie. Jednocześnie lekarz nie może podać do publicznej wiadomości bez zgody pacjenta danych umożliwiających jego identyfikację. Na podkreślenie zasługuje w szczególności art. 40 ust. 2 pkt 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, wyłączający obowiązek zachowania tajemnicy w sytuacji, gdy tak stanowią ustawy. A zatem, w przypadku obowiązywania w tym zakresie stosownych przepisów prawa w randze ustawowej, lekarz będzie zwolniony od obowiązku zachowania tajemnicy.

Omawiając formy i legalność udostępniania danych pacjentów, wskazać należy również przepisy ustawy o zakładach opieki zdrowotnej – zgodnie bowiem z art. 18 ust. 2 tej ustawy, zakład opieki zdrowotnej zapewnia ochronę danych zawartych w dokumentacji medycznej, którą ma obowiązek prowadzić. Ustawa ta określa szczegółowo podmioty, którym dokumentacja medyczna może być udostępniona, stanowiąc w art. 18 ust. 3, że zakład opieki zdrowotnej udostępnia dokumentację medyczną pacjentowi[6] lub jego przedstawicielowi ustawowemu bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, zakładom opieki zdrowotnej, jednostkom organizacyjnym tych zakładów i osobom wykonującym zawód medyczny poza zakładami opieki zdrowotnej, jeżeli dokumentacja ta jest niezbędna do zapewnienia ciągłości świadczeń zdrowotnych, właściwym do spraw zdrowia organom państwowym oraz organom samorządu lekarskiego w zakresie niezbędnym do wykonywania kontroli i nadzoru, ministrowi właściwemu do spraw zdrowia, sądom i prokuratorom oraz sądom i rzecznikom odpowiedzialności zawodowej, w związku z prowadzonym postępowaniem, uprawnionym na mocy odrębnych ustaw organom i instytucjom, jeżeli badanie zostało przeprowadzone na ich wniosek, organom rentowym oraz zespołom do spraw orzekania o stopniu niepełnosprawności, w związku z prowadzonym przez nie postępowaniem, rejestrom usług medycznych, w zakresie niezbędnym do prowadzenia rejestrów, jak również zakładom ubezpieczeń na zasadach określonych w przepisach o działalności ubezpieczeniowej. Ponadto, dokumentacja medyczna może być udostępniona szkole wyższej lub jednostce badawczo-rozwojowej do wykorzystania dla celów naukowych, ale bez ujawniania nazwiska i innych danych umożliwiających identyfikację osoby, której dokumentacja dotyczy.

Sposób udostępniania dokumentacji medycznej został określony w art. 18 ust. 4a ustawy o zakładach opieki zdrowotnej stanowiącym, iż jest ona udostępniana do wglądu w zakładzie opieki zdrowotnej, poprzez sporządzenie jej wyciągów, odpisów lub kopii lub poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, jeśli uprawniony organ lub podmiot żąda udostępnienia oryginałów tej dokumentacji.

Jednocześnie, na podstawie § 52 pkt 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2006 r. w sprawie rodzajów dokumentacji medycznej w zakładach opieki zdrowotnej oraz sposobu jej przetwarzania[7], dokumentacja medyczna udostępniana jest podmiotom i organom uprawnionym na podstawie odrębnych przepisów, a w razie śmierci pacjenta – osobie przez niego upoważnionej do uzyskiwania dokumentacji w przypadku jego zgonu. Udostępnienie dokumentacji medycznej następuje w trybie zapewniającym zachowanie poufności i ochrony danych osobowych. Stosownie zaś do § 53 ust. 1 przedmiotowego rozporządzenia, dokumentacja indywidualna wewnętrzna, a dokumentacja zbiorcza jedynie w zakresie wpisów dotyczących pacjenta, jest udostępniana w sposób określony w art. 18 ust. 4a ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, na podstawie decyzji kierownika zakładu lub osoby przez niego upoważnionej. Odmowa wydania dokumentacji wymaga zachowania formy pisemnej oraz podania przyczyny. Jednakże należy pamiętać, iż w przypadku wydania oryginałów dokumentacji w zakładzie należy pozostawić kopię lub pełny odpis wydanej dokumentacji, chyba że zwłoka w wydaniu dokumentacji mogłaby narazić pacjenta na szkodę.